Vai trò của “上” (Shang) trong việc cấu tạo từ ghép và thuật ngữ tiếng Hán hiện đại

Tóm tắt

Trong tiếng Hán hiện đại, “上” (shang) không chỉ là một trong những phương vị từ được sử dụng nhiều nhất mà còn đảm nhiệm nhiều từ loại khác nhau và có sức sản sinh từ vựng mạnh mẽ nhất. Từ chỗ chỉ vị trí không gian cụ thể “ở phía trên”, “上” đã trải qua quá trình ngữ pháp hóa và ẩn dụ hóa lâu dài để trở thành một yếu tố cấu tạo từ quan trọng, tham gia hình thành hàng loạt từ ghép và thuật ngữ trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội, công nghệ và không gian số. Dựa trên ngữ liệu thực tế và khung lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận, bài báo phân tích cơ chế mà “上” mở rộng nghĩa từ miền không gian vật lý sang các miền trừu tượng như địa vị xã hội, thời gian, trạng thái hoạt động và đặc biệt là không gian kỹ thuật số (上线 - trực tuyến, 上载 - tải lên). Kết quả nghiên cứu cho thấy, “上” giữ vai trò hạt nhân trong việc định hình tư duy không gian theo trục dọc của người Hán, đồng thời phản ánh cách con người hiện đại sử dụng kinh nghiệm không gian quen thuộc để diễn đạt các khái niệm mới của thời đại số.